ds. Jan Oortgiesen: ‘Gedenken is het geheim van de bevrijding’ n.a.v. Johannes 21: 15-19

*  Alle-Dag-Kerk, Middagpauzedienst 4 mei 2016  *

Voorganger: ds. Jan Oortgiesen, Ede

‘Gedenken is het geheim van de bevrijding’ n.a.v. Johannes 21: 15-19

Gemeente van de opgestane Heer,

´Vergeten leidt tot ballingschap, maar gedenken is het geheim van de bevrijding´. Aldus een uitspraak van de bekende joodse rabbi Baal sjem tov, de heer met een goede naam.
´Elk jaar is het twee minuten stil in Nederland…….´ Om te gedenken en niet te vergeten. Dat doen we vanavond, op 4 mei. En morgen is het Hemelvaartsdag, ook zo’n gedenkwaardige dag. De Heer regeert!

Jezus had nog een appeltje met Petrus te schillen. Hij had hem immers tot 3 maal toe verloochend. `Ik ken die mens niet!´ Een pijnlijke herinnering aan het verleden zoals we die allemaal wel kennen. Een herinnering die je bijblijft en die je levenslang met je meedraagt. Soms maakt je dat heel eenzaam en kwetsbaar…. Soms kom je daar ook zelf niet meer uit en heb je hulp nodig, professionele hulp. Psychologen en psychotherapeuten, psychiaters hebben daar de handen vol aan bij cliënten. En dan maar hopen dat je er mee klaar komt, of een weg vindt die begaanbaar is, en een leven dat leefbaar is ….. Zeker bij die dingen die je niet over kunt doen…..
Okay, dat je er zelf mee puzzelt, dat is nog daar aan toe, maar dat een ander, in ons verhaal Jezus, je daar ook nog eens aan herinnert en die pijnlijke wonden nog eens openrijt, dat kun je je van die lieve Heer toch niet voorstellen? Als het christelijk geloof dan een antwoord heeft op de vragen waar we als mens nooit mee klaarkomen, de vragen van schuld en dood, dan is het toch uitermate vreemd wat hier gebeurt? Dan is het toch onvoorstelbaar dat Hij degene is die die pijnlijke herinnering tot 3 keer toe weer naar boven roept? Moet dat nou zo? Kon dat nou niet anders? Moet je zo diep door het stof om dat dan pas daarna van je af te kunnen schudden en opnieuw te mogen beginnen? Moet er dan zoveel zout in de wonde gestrooid worden?

Vergeten kan dan wel tot ballingschap leiden, maar is gedenken het geheim van de bevrijding?

Bij aandachtige lezing van de grondtekst in de oorspronkelijke taal, het Grieks, is me iets opgevallen dat wellicht wel bevrijdend en helpend kan zijn..
Maar daarvoor moet ik u even een minicursus Grieks geven. Want ook u en jij spreken Grieks! Het nieuw-testamentisch Grieks kent maar liefst 3 woorden voor liefde en daar zitten op zijn minst nuanceverschillen in.

In de eerste plaats komen we het bekende woord eros tegen. Dat woord kennen we in erotiek, eroscentra, daar waar liefde tegen geld te koop is. Eros is de aards gerichte, de seksuele liefde. Niks mis mee, al wijst de schrift hier en daar op gevaren die eraan kleven, maar het is, als ik het goed versta, de laagste vorm van liefde die de bijbel kent. Er is meer, beter en hoger!
In de tweede plaats komen we in de geschriften van het tweede testament het woord philia tegen. Een woord dat we ook wel kennen in homofilie en heterofilie, in filantropie en filologie en noem maar op. Philia betekent vriendschap, sympathie en duidt vooral de wederkerigheid aan, ik en jij, jij en ik gelijkwaardig. Je geeft iets aan de ander en je hoopt dat je er ook iets voor terug krijgt… Dat is al een stapje hoger.
In de derde plaats kom je in het tweede testament regelmatig het woord agapè tegen. Dat woord is wat minder in onze taal bekend, maar we hebben misschien wel eens van agapè-vieringen gehoord, liefdemaaltijden, die ze in de eerste christelijke gemeenten hielden voordat ze avondmaal gingen vieren. Men bracht dan allemaal naar vermogen eten en drinken mee om daar samen van te genieten en te leren delen en zo in de goede houding te komen om de maaltijd van de Heer te vieren. De liefde van de gekruisigde en opgestane Heer wordt steeds aangeduid als agapè. Daarbij gaat het vooral om de totale en belangeloze inzet voor de ander, de liefde om niet. Liefde als een keuze, als levensinzet. De liefde die we hebben geleerd van Jezus! Dat is de hoogste vorm van liefde.
En ook al is er misschien maar een klein gradueel verschil tussen philia en agapè, toch valt er iets op als je de grondtekst van ons verhaal van vandaag leest.

Jezus vraagt de eerste keer naar agapè bij Petrus en Petrus antwoordt met philia (dus net een trapje lager). De tweede keer herhalen zich dezelfde woorden: Jezus vraagt naar die agapè en weer antwoordt Petrus met een toontje min: philia. En de derde keer gebeurt er iets wonderlijks. Jezus vraagt dat niet meer agapè van Petrus, maar hij komt een stapje naar hem toe en vraagt of hij dan philia voor hem heeft. En dan verstaan en vinden ze elkaar. Dat is mijns inziens het wonder van het verhaal. Als Petrus dat hoogste niet op kan brengen, dan komt Jezus naar hem toe, op zijn niveau! Als wij mensen niet op kunnen brengen wat eigenlijk gevraagd wordt, dan neemt de levende Heer genoegen met wat we wel kunnen, wat we wel op kunnen brengen. Het wenkend perspectief blijft, maar zo vinden ze elkaar!
En zo wordt Petrus de spil van een nieuwe geloofsgemeenschap, ook al heeft hij 3 keer de Heer verloochend. Op zulke mensen wil Hij zijn gemeente bouwen! In de christelijke gemeenten is niet de mannetjesputter de sterke en grote man, maar is degene die veel vergeven is een bruikbare figuur. En vergeven betekent dan niet ‘zand erover’ of ‘we praten er niet meer over’ (er is een groot verschil tussen vergeten en vergeven!), maar in de christelijke gemeente wordt het verleden overwonnen door een nieuwe kans! Dat is een scheppende kracht die echt therapeutische werking heeft!

´Vergeten leidt tot ballingschap, maar gedenken is het geheim van de bevrijding.´
Het is dus, gemeente, niet drie keer onder druk zetten, om je eens ernstig pijnlijk aan het verleden te herinneren, het is geen kruisverhoor. Nee, want Zijn liefde is groter dan ons hart en Zijn moed groter dan onze lafheden. Maar ze moeten elkaar hervinden en recht in de ogen durven kijken!
God wil geen bloed zien. Dat wil de wereld. Dat hebben alle eeuwen en ook de afgelopen en de huidige eeuw tot op de dag van vandaag wel bewezen. Maar daarin wordt God bepaald niet verheerlijkt. Dat is gebeurd in de weg van het zaad…
De vraag is alleen: heb je me lief, op jouw niveau, tot op de grens van jouw kunnen en wil je me volgen, wil je de weg van het Koninkrijk gaan, de weg van het beloofde land?
Die andere weg, die weg van het verleden, de geijkte paden zijn blijkbaar altijd veel gemakkelijker. Zo ging het de eeuwen door. Tot op de dag van vandaag. Denk maar aan wat je leest in de krant en van het wereldnieuws ziet op TV.

Vanuit die genadige vraag van Jezus aan Petrus krijgt een enkel mens de kracht om los te komen van een bedreigend en ziekmakend verleden. Krijgt de kerk de roeping om als herder pastoraal voort te trekken richting dat beloofde Koninkrijk van vrede en recht….

´Vergeten leidt tot ballingschap, maar gedenken is het geheim van de bevrijding.´
Het is goed om dat op deze gedenkwaardige dag ons opnieuw te binnen te brengen…. Morgen is het bevrijdingsdag in de dubbele betekenis van het woord; 5 mei en hemelvaart. We hebben een Koning in de hemel, die uit is op vrede en gerechtigheid!

De jood Elie Wiesel zei eens: ´Ondanks alles kun je blijven hopen en die hoop heeft zin als ze maar gepaard gaat met het levend houden van de herinnering.´
Gedenken is nog net even meer: het is iets uit het verleden in herinnering brengen, dat hier en nu vieren, om de toekomst aan te kunnen. Dat is Hem gedenken die ons in de vrijheid zet!

Elk jaar is het twee minuten stil in Nederland…. Ook vandaag op deze gedenkwaardige dag. En morgen! ´Vergeten leidt tot ballingschap, maar gedenken is het geheim van de bevrijding.´ Toen. En nu. En altijd.

Amen.