ds. Ruben van Zwieten: “Hij was dood, maar zie, hij is levend!’ n.a.v. fragmenten uit de cyclus Jozef-verhalen in Genesis

*  Alle-Dag-Kerk, Middagpauzedienst 12 april 2017  *

Voorganger: ds. Ruben van Zwieten, Amsterdam

“Hij was dood, maar zie, hij is levend!’ n.a.v. fragmenten uit de cyclus Jozef-verhalen in Genesis

Genesis 37
2) Dit zijn de verwekkingen van Jakob…
Jozef, zeventien jaar oud, was bij zijn broeders het kleinvee aan het weiden. (..)
En hij bracht de kwade praat van hen aan zijn vader over.
3) Israël had Jozef lief boven al zijn zonen, want een zoon van de ouderdom was hij voor hem; en hij maakte voor hem een bonte lijfrok. (..)
6) Jozef zei tot zijn broeders: “Hoort toch deze droom die ik heb gedroomd: (7) Zie, wij zijn schoven aan het binden midden op het veld
en zie, daar staat mijn schoof op, en blijft staan, en zie, jullie schoven komen rondom en buigen zich voor mijn schoof neer.”
8) Zijn broeders zeiden tot hem: “Wil jij koning zijn, koning over ons?” (..) En zij haatten hem nog weer meer om zijn dromen en om zijn woorden.
9) En hij droomde nog een droom, een andere en vertelde die aan zijn broeders. Hij zei: “Zie, ik heb nog een droom gedroomd: en zie, de zon en de maan en de elf sterren buigen zich voor mij neer.”
10) Toen hij het vertelde aan zijn vader en aan zijn broeders bestrafte zijn vader hem en zei tot hem: “Wat is dat voor droom die jij hebt gedroomd? Moeten wij komen, ik, je moeder en je broeders komen om ons voor jou neer te buigen ter aarde?”
11) Zij benijdden hem, zijn broeders maar zijn vader bewaarde dit woord. (..)
13) En Israël zei tot Jozef: “Zijn jouw broeders niet in Sichem aan het weiden? Vooruit, ik wil jou tot hen zenden.”
Hij zei tot hem: Hier ben ik!
14) En hij zei tot hem: “Ga! En zie naar de vrede van de broeders.” (..)
18) En de broeders zagen Jozef van verre en voordat hij hun naderbij kwam, bekonkelden zij over hem dat ze hem zouden doden.
19) En ze zeiden, de mens tot zijn broeder: “Zie daar komt die meesterdromer aan!
20) Nu, vooruit, laten wij hem ombrengen en hem werpen in een van deze putten. Dan zeggen we: ‘een boosaardig dier heeft hem verslonden!’ Dan zullen we eens zien wat het met zijn dromen wordt! (..)
25) Toen de broeders hun ogen opsloegen, zagen ze: Daar kwam een karavaan van Ismaëlieten aan, uit Gilead. Hun kamelen droegen cistushars, balsem en harsschors. Ze gingen voort om af te dalen naar Egypte.
26) Toen zei Juda tegen zijn broeders: “Wat voor gewin levert het op, dat we onze broeder ombrengen en zijn bloed onzichtbaar houden?
27) Vooruit, laten we hem aan die Ismaëlieten verkopen.” (..) Zijn broeders hoorden ernaar.
28) Nu gingen Midianitische mannen voorbij, opkopers. Die trokken en haalden Jozef omhoog uit de put en verkochten Jozef aan de Ismaëlieten voor twintig stuk zilver en dezen lieten Jozef afdalen naar Egypte. (..)
31) De broeders namen Jozefs lijfrok. Ze slachtten een geitenbok en doopten de lijfrok in het bloed.
32) Ze zonden iemand met de bonte lijfrok weg, zodat die bij hun vader kwam; ze lieten zeggen: “Dit hebben wij gevonden, wil toch herkennen of dit de lijfrok van je zoon is of niet.”
33) Hij herkende hem en zei: “De lijfrok is van mijn zoon! Een boosaardig beest heeft hem verslonden! Uiteengereten, uiteengereten is Jozef!”
34) Jakob scheurde zijn gewaad, legde een zak om zijn lendenen en rouwde om zijn zoon, vele dagen. (..)

Genesis 43
2) En het gebeurde, toen zij het graan, dat ze uit Egypte hadden meegebracht helemaal hadden opgegeten dat hun vader tot hen zei:
Keer terug, en koop een beetje graan voor ons!

Genesis 45
1) Toen kon Jozef zich niet meer bedwingen en hij riep: “Naar buiten met iedereen rondom mij!”
Niemand stond meer bij hem, toen Jozef zich aan zijn broeders bekend maakte.
2) Hij begon luidkeels te wenen. De Egyptenaren hoorden het. Het huis van Farao hoorde het.
3) Jozef zei tot zijn broeders: “Ik ben Jozef! Leeft mijn vader nog?” Maar zijn broeders waren niet in staat hem te antwoorden; ze stonden verbijsterd voor zijn aangezicht.
4) Jozef zei tegen zijn broeders: “Treed toch nader tot mij!”
En zij traden naderbij. Hij zei: “Ik ben Jozef, jullie broeder, die jullie verkocht hebben naar Egypte.
5) Maar nu, weest niet bekommerd laat het niet verschrikkelijk zijn in jullie ogen dat jullie mij hierheen verkocht hebben want tot behoud van leven heeft JHWH mij voor jullie uit gezonden. (..)
13) Meld mijn vader hoezeer ik van gewicht ben in Egypte en alles wat je hebt gezien. Haast je en laat mijn vader hierheen afdalen.” (..)
15) Hij kuste al zijn broeders en weende bij hen. Daarna spraken zijn broeders met hem in vrede. (..)
25) Ze gingen op uit Egypte en kwamen in het land Kanaän bij Jakob hun vader.
26) Ze meldden hem: “Jozef leeft!”

Pasen 2017. En dan hebben we het over Jozef? Nu begrijp ik dat in dit tijdperk van bijbels analfabetisme mensen al snel onzeker kunnen worden. ‘Ik dacht dat het iets met ene Jezus te maken had, maar het zal wel aan mij liggen.’ Het blijft natuurlijk een hele opgave om pinksteren, kerst, hemelvaart en pasen uit elkaar te houden. Het voornaamste wat ons te binnen schiet bij deze feestdagen is immers: hé vrije dag, chill!
We zitten in deze week in de Stille Week. Zo heet deze week in aanloop naar Pasen. Met Pasen is het feest: dan schalt de trompet en zoeken we paaseieren. Het feest van het nieuwe begin. Pasen begint eigenlijk met carnaval. Carnaval? Ja, carnaval luidt een periode in van 40 dagen vasten tot aan Pasen. Op de laatste woensdag van Carnaval, aswoensdag, halen we in de katholieke traditie een askruisje dat het begin van de 40 dagen voorbereiding op Pasen inluidt. Meestal heeft men geen idee als we idioot verkleed in de trein afdalen naar het zuiden. Jongeren denken: hé lachen, verkleedfeestje op locatie. Maar dat carnaval nog één keer gek doen is voordat een periode van reflectie en bezinning aanbreekt, weet bijna niemand meer. We leven immers allemaal in de veronderstelling dat het 365 dagen per jaar carnaval is. Alles moet leuk zijn. Morgen is het Witte Donderdag. Dat is de avond van het laatste avondmaal. Jezus zit met 12 discipelen om de tafel. Op vrijdag is het Goede Vrijdag: dat is de dag van de kruisiging. Opmerkelijk dat deze dag niet zwarte vrijdag of slechte vrijdag heet maar Goede Vrijdag! Na de kruisiging is het op de derde dag dat Jezus opstaat uit de doden. Met dat getal is drie is ook weer iets. De dag die tussen kruisiging en opstanding zit heet Stille Zaterdag. Samengevat gaat het met Pasen over: opstanding uit de doden. Pasen is niet dat we ieder jaar een gebeurtenis uit de geschiedenis gedenken, maar Pasen is het feest van het nieuwe begin. Opstanding uit de doden symboliseert: een nieuwe wending. Snakt u daar in uw persoonlijke leven (of als u soms om u heen kijkt in de wereld) ook niet naar? Een radicale vernieuwing. Opstanding uit de doden. Uit de doden betekent niet alleen letterlijk een biologische dood, maar ook figuurlijk: op een doodlopend spoor of op een doodlopende weg zitten. Dat kan in je werk: je doet gewoon iets waar je niet gelukkig van wordt, dat kan in je relatie: het vuur van hart tot hart ontsteekt niet meer, of in vriendschap of binnen de familie: je bent verwikkeld in een ingewikkelde ruzie, of als samenleving. Over al deze micro- en macrozaken gaat de bijbel. Bijbelverhalen zijn geen luxueuze symbolische verhaaltjes, maar gaan fundamenteel existentieel over ons leven en samenleven. Opstanding uit de doden gaat dus over het maken van een nieuwe start nadat de boel is vastgelopen en verlamd is. Als een bijbelverhaal gaat over een man die verlamd is en tegen hem wordt gezegd: “Sta op en wandel!” Dat is dus een paasmotief: bevrijding van een doodlopend spoor. Of als er klinkt: ‘David versla toch Goliath! Anders gaan we naar de Filistijnen!’ Of op de bruiloft, please water, wordt toch wijn! Of tegen het onstuimige water zeggen: zwijg en wees stil en er dan overheen lopen! Of Jona in de wallevis: vanuit de buik uitgespuwd worden op het droge land. Of zoals Jozef vandaag: in de put zitten en er uit opstaan als een koning. Goed, weet u ook meteen waar de Nederlandse uitdrukking ‘in de put zitten’ vandaan komt’.
Twee thema’s staan vanmiddag in ons verhaal centraal. Het eerste is die van de broederschap. Broederschap is de laatste van de drie grote waarden van dit continent Europa. Vrijheid, gelijkheid en… Over die eerste twee hebben we het met grote regelmaat, maar wie heeft het nog over broederschap? De schrijvers van het bijbelboek Genesis! Ons verhaal van vanmiddag dus! Kijkt u maar! In vers 14 zegt vader Jakob tegen Jozef: zie naar de vrede van uw broeders. Door dit zo uit te drukken onthullen de auteurs het thema van de broederschap: sjalom in broederschap. Die aanwijzing geven de schrijvers helemaal ietsje verderop in vers 19: en ze zeiden, de mens tot zijn broeder. Deze aanduiding van de mens in relatie tot zijn broeder vinden we ook bij de bijbelverhalen van Kain en Abel, Jakob en Esau en in diezelfde lijn bij de broeders Karamazov van Dostojevski. Je zag het al vanaf het eerste vers: Jozef bracht de kwade praat van de broeders over. Ze kunnen niet in vrede spreken. Het is haat en nijd. Nee, net als vandaag de dag is het niet goed gesteld met de vrede van de broederschap. In Europa is Brexit een feit, en Frexit dreigt. En ook in eigen land zijn we sterk verdeeld en versplinterd. Maar wie gaat er wat doen aan het herstel van de broederschap? Wie staat er op uit de doden? Het is een man in een bonte lijfrok die daar nog niet eens zelf voor kiest. Het is een koning. Want dat is het tweede thema van vanmiddag: koningschap. Jozef wordt door zijn vader in een bonte lijfrok gehesen. Een koninklijk gewaad. Hij maakt Jozef daarmee letterlijk tot een hoogwaardigheidsbekleder. Nota bene Jozef, want u moet weten dat hij een ondergeschikte positie heeft. Jozef is niet de eersteling maar nummertje 7. Geen wonder dat hij zichzelf een koning droomt. Maar toch, hij wordt geen koning uit eigengeilerij, maar om uiteindelijk in de hongersnood, in tijden van de doden, het verschil te maken.
Als het om een koning gaat in de bijbel gaat het niet zozeer om Willem Alexander maar om de eersteling, de gezegende. Daarmee komen de schrijvers ons eigenlijk allemaal heel nabij. Wij zijn allemaal een gezegende. Dat thema van koningschap is niet ver weg van u en mij. Wij allemaal hebben een talent. En velen zoeken er kort of heel lang naar: wat is mijn talent? Maar als je dat hebt gevonden, of voor een deel hebt gevonden is de grote vraag: hou je dat talent voor jezelf? Je bent als gezegende met je talent toch wel tot zegen voor anderen? Wat voor een koning ben jij? Hoe sta jij op om bij te dragen aan vrede en broederschap?
Jozef is een fantastische personage in de bijbel! De Jozefverhalen behoren misschien wel tot de mooiste verhalen die de wereldliteratuur ons heeft gebracht. In ieder geval behoren ze tot de ‘Andre Rieu highlights’ van de bijbel. Er zitten zo vele lagen binnen de vertellingen van Jozef waarvan ik u dus nu slechts een selectie laat zien.
Alle namen in de bijbel hebben een betekenis. In de betekenis van de roepnaam ligt ook een bedoeling van de schrijver met de personage besloten. Voor wie nog geforceerd een link zoekt naar Jezus zou kunnen zeggen: is dat niet de vader van Jezus, de man van Maria: Jozef de timmerman. Dan zeg ik: zeker waar. De schrijvers hebben een zelfde Jozef opgevoerd. De naam Jozef betekent namelijk letterlijk in de grondtaal toevoegsel/toevoeging. In het verhaal van de maagd Maria hoef je niet echt uit te leggen waarom Jozef enkel een toevoegsel is. Met zijn potentie heeft hij weinig toe te voegen..
Maar waarom is Jozef dan in dit verhaal van Genesis een toevoeging? Genesis is het eerste bijbelboek. Bijbel betekent bibiotheek: verzameling boeken. De eerste vijf boeken vormen samen Tora. De eerste letter T van Tenach. In deze vijf boeken gaat het om: bevrijding van het volk Israël uit Egypteland. Israël moet je niet letterlijk nemen als het land gesticht in 1948 en bestuurd door Natanyahu. Nee, Israël is in de bijbel in de eerste plaats een persoon: Jakob. De scherpe lezer was dat misschien al opgevallen. Ons verhaal begint met: Dit zijn de verwekkingen van Jakob…En nog geen vers later heet die Jakob al Israël: Israël had Jozef lief boven al zijn zonen. Hoe komt het dat die Jakob en Israël dan dezelfde figuren zijn? Voordat Jakob wordt geboren zit hij als een tweeling in de buik van moeder Rebekka. Samen met broeder Esau… Maar Jakob is hij die de hiel licht. En deze Jakob krijgt twaalf zonen.. Zie 42: 12.
Net als Israël moet je ook Egypte niet te letterlijk nemen als het land diepzeeduiken en zonnen in Sharm Al Sheikh met Corendon, maar Egypte betekent letterlijk in de grondtaal: land van de dood, land van de ellende, land van het systeem, land van de slavernij. De reis in deze vijf boeken gaat van Egypteland naar Beloofd land. Dat gaat echter niet in ene. Daar tussen zitten 40 jaren woestijn. Hoort u de gelijkenis met de 40 dagen op weg naar Pasen? Precies: het verhaal van bevrijding uit doodsland Egypte is óók een paasverhaal: opstanding uit de doden! Interessant detail is dat als ze na de 10 plagen door de splijtende Rietzee zijn gegaan en 40 jaren in de woestijn verkeren niet aankomen in het beloofde land! Althans binnen de Tora. Dat dus zoiets wil zeggen als, je bent nooit arrivée, bestemming bereikt!: beloofd land!, nee je bent voortdurend onderweg, worstelende en zoekende in de woestijn. Met de kerst zat Johnny de Mol bij mij in het publiek. Nadien bleef hij zoals velen na praten en hangen aan de bar in De Nieuwe Poort. Hij vertelde mij van zijn gecancelde week vakantie op Ibiza met vrienden. Ze hadden daarvoor een vrijwilligersweek Lesbos in de plaats gesteld. Zij verbaasden zich erover dat ze als individuen echt het verschil aan het maken waren. Hoe konden van origine feestende dertigers ten opzichte van de grote instituten als UNCHR het verschil maken? Ze waren verlegen om terug te gaan naar Nederland na een week. Ze waren daar immers harder nodig dan in Nederland. Eén van de drie bleef na een korte terugkeer er uiteindelijk full time achter. De anderen helpen van afstand en reizen er met regelmaat nog naar toe. De stichting Movement on the ground is het uiteindelijke resultaat. Er is contact gelegd met festivalorganisatoren alle kennis en middelen die van pas komen bij de begeleiding van massa’s mensen hebben gedeeld. Aan de bar van De Nieuwe Poort nodigde Johnny mij uit voor een bezoek aan Lesbos. Twee weken geleden voegde hij de daad bij het woord. Enkele dagen was ik daar om ontbijt te verzorgen en dingen met mijn eigen ogen waar te nemen. Het meest indrukwekkend was misschien wel de toewijding van onze landgenoten daar. In het bijzonder Nederlanders. Zo vele jongeren en ouderen die daar actief zijn. Ik zou zeggen: als koningen in Egypte. Zij zijn opgestaan uit de doden. Er is een plek op het eiland waar al die zwemvesten zijn verzameld, volwassen – en kindervestjes; of van de mensen die overstaken of van de duizenden mensen die verdronken en waarvan het zwemvest aanspoelde. Een verzameling die deed denken aan een massagraf. Het dodenrijk Egypte naar bijbelse zin.
Mensen die als Jozef afdalen naar Egypte. Vrijwilligers.
Hel is dichterbij dan je denkt. Vakantievluchtje met Transavia.
Jozef is de gezegende, is de koning, de grootwordende gezegende: De droom: schoven, oogst en dus brood en leven. Vanwege graan ten leven zullen de broeders ooit zo voor Jozef buigen, en dan weten ze nog dat hij Jozef is. Tweede droom: zon, maan sterren, goddelijke lotsbepalers. Maar eerst: Jozef daalt af in de put. Jozef daalt af in Egypte. Jozef daalt af in de gevangenis. Maar waarom is Jozef dan een toevoeging? Dit verhaal van bevrijding van het volk Israël uit het doodsland Egypte begint niet in Genesis boek 1, maar in boek 2: Exodus: de exodus, de uittocht uit Egypte. Boek 1 Genesis vertelt over aartsvaders Abraham, Isaak én Jakob, wiens naam dan verandert in Israël. Maar de auteurs zitten op het moment van schrijven met een vertelgat tussen de totstandkoming van het volk Israël en hoe dat volk in doodsland Egypte terechtkwam. Daarop hebben de schrijvers de figuur Jozef: toevoegsel, toegevoegd. Jozef is de toevoeging tussen de aartsvaderperiode en de exodus uit Egypte. Hoe kwam Jakob en zijn twaalf zonen nu in Egypte terecht? Nou ja, de schrijvers zetten de stof naar hun hand: Jozef werd vanuit de put naar Egypte verkocht. En in het doodsland Egypte blijkt de doodverklaarde Jozef niet dood te zijn, maar hij leeft! Hij maakt van Egypte een beloofd land! Want Egypteland kan zo maar beloofd land worden net zoals beloofd land zomaar Egypteland kan worden.
Het moordplan wordt tijdens zijn nadering gesmeed. De plausibele reden voor zijn dood, een verscheurend dier, hebben ze ook al. Laten verhongeren…maar juist de broeders zullen het zijn die hongerend bij Jozef moeten komen om graan.
Harsen: wondbehandeling en inbalseming: gebruikt voor doden: land van de dood. Verkocht als slaaf….. ja slaven zijn een gewild handelsartikel in het slavenhuis, in het land van slavernij. Midianitische scharrelaars genaderd bij de put… Twintig zilverlingen… de prijs voor een jong slaafje.
Bonte lijfrok is de pièce de resistence. Herken toch of dit de lijfrok is van je zoon of niet? Van je liefje… Herken je hem niet alleen maar erken je hem nog steeds als de eersteling? Van erkenning van Jozef kan geen sprake meer zijn.
De vader krijgt het kledingstuk, waarmee hij Jozef tot koningsdromen inspireerde, terug zonder Jozef. Koninklijke aspiraties kan Jozef voorlopig vergeten..
Dromen die hij had gedroomd worden waar. Droomt er nog iemand? Staat er nog iemand op als een koning uit de doden? Een koning geeft de geschiedenis een wending. Een nieuw begin.
Gezegend Pasen!

Plaats een reactie